O Mysłowicach, jako o mieście lokowanym na prawie magdeburskim, wspomina po raz pierwszy dokument księcia opawsko – raciborskiego Mikołaja z 1360 roku. Jednak już wcześniej pojawiają się nie tylko sygnały mówiące o osadnictwie na terenie dzisiejszych Mysłowic, ale także istotne wzmianki a to o pożarze, spowodowanym najazdem Tatarów, a to o przygodach mysłowickiego plebana,czy wreszcie, najbardziej wiarygodne, wzmianki o opłatach świętopietrza, których wysokość świadczy o znacznej wielkości naszej miejscowości w początkach XIV w.

Wielokrotnie zmieniali się właściciele miasta, których posiadłości, oprócz samych Mysłowic stanowiły także wsie: Brynów, Załęże, Bogucice, Szopienice, Roździeń, Dziećkowice, Brzezinka i Brzęczkowice. Wśród nich pojawiają się takie nazwiska jak: Turzonowie, Salamonowie, Kamieńscy, Lipscy, czy wreszcie najbardziej znani Mieroszewscy i Sułkowscy. Mieroszewscy, aby uniknąć rozdrobnienia majątku poprzez dziedziczenie go przez kolejnych spadkobierców, utworzyli w Mysłowicach ordynację. Przetrwała ona, 161 lat, od 1678 do 1839 roku, gdy sprzedano miasto przemysłowcom Wincklerom.

Miasto w ciągu swych dziejów zmieniało wielokrotnie przynależność państwową. W czasach, z których pochodzi najstarszy dokument o mieście (1360 r.), było we władaniu Czech. W późniejszych czasach przeszło pod władzę Habsburgów, którzy panowali tu do lat 40-tych XVIII wieku. W trakcie wojen śląskich pomiędzy Habsburgami i Prusami o Śląsk w latach 1740 – 1764 miasto przechodzi wielokrotnie z rąk do rąk, padając w 1758 roku ofiarą kolejnego pożaru. Dopiero po podpisaniu w 1764 r. w Hubertusburgu pokoju pomiędzy Austrią i Prusami Mysłowice, wraz z całym Górnym i Dolnym Śląskiem, oprócz księstwa cieszyńskiego i karniowskiego, stają się ostatecznie częścią Prus.

Po kilkudziesięciu latach spokoju miasto doświadczyło na początku XIX wieku kontrybucji, tym razem na rzecz wojsk francuskich, które kwaterowały tutaj po wojnie francusko-pruskiej w latach 1806-1807 i klęskach Prus pod Jeną, Auerstadt i Frydlandem.

Granicę miasta najwyraźniej zaznaczała rzeka. Ona też stała się miejscem historycznie znaczącym, a to za sprawą zbiegu granic trzech państw, które w XVIII w. dokonały rozbiorów Polski. Miejsce połączenia się Czarnej i Białej Przemszy do dzisiaj zwane jest „Trójkątem Trzech Cesarzy”, gdy od 1846 roku zbiegły się tu ich granice. Obecnie w tej okolicy zbiegają się granice sąsiadujących z Mysłowicami miast: Jaworzna i Sosnowca.

Wędrówki po Mysłowicach

Spacerując po mieście natkniemy się na stosunkowo liczne ślady historii.

Ślady dość interesujące, jak np.: piękny kościół mariacki, obecnie o wystroju barokowym, lecz istniejący już od XIV w., który przez długie lata był jedynym murowanym obiektem miejskim. Tuż obok rynek, na którym do roku 1855 stał drewniany budynek ratusza. Układ Starego Miasta jest typowy dla lokacji średniowiecznych: prostokątny rynek, z którego wybiegają cztery ulice, przy czym główny trakt komunikacyjny prowadził poprzez dwie przeciwległe bramy. W przypadku Mysłowic były to – brama krakowska i brama Bytomska, a obronę stanowiła rzeka oraz linia umocnień (np. dzisiejsza ulica Wałowa).

Naprzeciw wejścia do kościoła mariackiego znajdziemy budynek dawnej szkoły parafialnej z 1826 roku. Nieco dalej rozciąga się Park Zamkowy z XVIII wiecznym budynkiem zameczku myśliwskiego. Przy wylocie ulicy Bytomskiej dochodzimy do kościółka św. Krzyża. Niepewna jest data jego pierwszej lokalizacji, a obecny wygląd zawdzięcza XIX wiecznej odbudowie na planie ośmioboku z dwoma przybudówkami, sklepiony zaś jest kopułą z latarnią.

Gdy od rynku udamy się w stronę przeciwną, wkrótce znajdziemy dwa kolejne kościoły – parafii katolickiej Najświętszego Serca Pana Jezusa, trójnawową, neogotycką budowlę z 1891 roku, wzniesioną z czerwonej cegły oraz ewangelicko-augsburski, p.w. Apostołów Piotra i Pawła, również w stylu neogotyckim z 1875 roku. Przy ulicy Krakowskiej, którą dojdziemy do wylotu z miasta w kierunku na rzekę Przemszę, znajduje się okazały budynek sądu z 1904 roku, w stylu eklektycznym.

Skrzyżowanie ulic Krakowskiej, Grunwaldzkiej oraz okolice Placu Wolności skupiają uwagę nieco dłużej. Kilka interesujących kamienic secesyjnych i neorenesansowych, odnowiona kapliczka, w roku 2000 poświęcona patronowi miasta św. Janowi Chrzcicielowi, a wcześniej nawiązująca do tradycji XVIII w. fundacji Jarlików, i wreszcie ratusz. Budynek powstał w latach sześćdziesiątych XIX wieku, według projektu Jaskischa z Bytomia, utrzymany w stylu neorenesansowym.

Dalsza wędrówka ul. Powstańców doprowadzi do placu przed dworcem kolejowym. Tutaj warto spojrzeć na pięknie eksponowaną fasadę budynku poczty z 1888 roku. Pierwsza wzmianka o istnieniu w Mysłowicach poczty pojawia się w roku 1710. Nie jest to ten budynek poczty głównej, który został wzniesiony pod koniec XIX w., ale taką właśnie początkową datę istnienia poczty w naszym mieście upamiętnia tablica wmurowana przed wejściem do Urzędu Pocztowego. Na bocznej ścianie budynku znajduje się, ujęta w okienne obramowanie, podobizna Hermes, chyba mitycznego „patrona” doręczycieli wiadomości. W sąsiedztwie znajdziemy jeden z ładniejszych obiektów architektonicznych Mysłowic, tzw. willę Kuderów, XIX wieczny budynek w stylu neoklasycystycznym. Warto wspomnieć w tym miejscu, iż nazwisko Kudera na trwale zapisało się w historii miasta, chociażby za przyczyną ks. Jana Kudery, autora „Historji parafji mysłowickiej”, który był również znanym propagatorem turystyki (jego imieniem nazwano żółty szlak turystyczny przebiegający przez Mysłowice).

Drugi park miejski, Promenada, w którym znajdziemy boisko, korty tenisowe oraz sale sportowe, wita tzw. Przewiązką. Jest ona pozostałością po dawnej stacji emigracyjnej, a powstała w 1908 roku i była przejściem łączącym budynki stacji rejestracyjno – kontrolnej dla emigrantów z dworcem kolejowym. To jeden ze śladów Mysłowic jako miasta nadgranicznego. Jedna z pierwszych wzmianek o istnieniu komory celnej w Mysłowicach pojawia się w roku 1643. Od XIX w. gromadzili się tu robotnicy z różnych zaborów udający się na emigrację. Szczególnie w okresie międzywojennym, transporty wyjeżdżały kilka razy w miesiącu, tak że w ciągu prawie 80 lat istnienia tego punktu emigracyjnego przeszło przez niego kilka milionów ludzi.

W tej okolicy znajdowało się również Tymczasowe Więzienie Policyjne, utworzone i wykorzystywane najpierw przez hitlerowców, a następnie przez stalinowców – obu systemom totalitarnym równie przydatny. W czasie okupacji przez to więzienie przeszło ok. 20.000 osób. Koniec wojny nie opróżnił obozu. W latach 1945 – 1947 spośród kilku tysięcy więźniów nowej władzy (głównie Ślązaków) wielu zmarło.Wspinając się troszkę wyżej, tuż obok pierwszych zabudowań części miasta zwanej Słupna, możemy natknąć się na resztki jakichś starych murów. Za nimi w głębi, pojawi się budynek. To zamek Sułkowskich. W okresie wojen napoleońskich Sułkowscy włączyli się w działania wojenne, a w połowie XIX w. dobra ich przejął hrabia Donnersmarck ze Świerklańca, który później majątek ten rozparcelował. A znajdowały się tu: dwór (parterowy z 11 pokojami), browar, gorzelnia, tartak, młyn oraz folwark. Poniżej, czego dowodem pozostaje jedynie nazwa ulicy, znajdował się port, pamiątka czasów, gdy Przemsza była spławna i do takich celów wykorzystywana.

Dotarliśmy w ten sposób do miejsca zwanego „Trójkątem Trzech Cesarzy”. Niegdyś punkt widokowy stanowiła ustawiona w parku „wieża Bismarka”, po połączeniu w 1922 roku Mysłowic, tak jak części Śląska po plebiscytach, z Polską, materiał, z którego była wykonana posłużył jako budulec schodów kościoła parafialnego w Brzęczkowicach.

W znaczący sposób zapisał się w historii naszego regionu rok 1919. Dokonana przez Grenzschutz (straż graniczna) 15 sierpnia tego roku masakra górników na dziedzińcu kopalni „Mysłowice” stała się iskrą zapalną I powstania śląskiego.

W wyniku zakończenia I wojny światowej, po trzech powstaniach śląskich oraz plebiscycie na Górnym Śląsku, Mysłowice zostały w 1922 roku włączone do odrodzonego w 1918 roku państwa polskiego. Ta, kolejna już zmiana przynależności państwowej, trwała do wybuchu II wojny światowej.

3 września 1939 roku, na skutek działań wojennych, władze miejskie, żołnierze polscy oraz policja opuścili Mysłowice, a od 26 października tegoż roku tereny te włączono do Rzeszy Niemieckiej. Zaklasyfikowanie Ślązaków jako „bliskich niemieckości” skutkowało wpisywaniem, najczęściej pod przymusem, do jednej z 4 grup niemieckiej listy narodowej. Najbardziej znaczącym aktem dokonanym przez hitlerowców na terenie Mysłowic było założenie policyjnego więzienia zastępczego. Wykorzystano do tego celu baraki byłego obozu emigracyjnego w okolicy dworca kolejowego. Więzienie to zyskało sobie bardzo złą sławę. Także po wyzwoleniu spod okupacji hitlerowskiej obóz ten nie wyludnia się, zmieniają się jedynie nadzorcy i więźniowie. Tym razem trafiają do niego posądzani o sprzyjanie hitlerowskim Niemcom Ślązacy.

28 stycznia 1945 roku był dla Mysłowic pierwszym dniem uwolnienia spod okupacji hitlerowskiej. Miasto zostało zajęte przez wkraczające od strony Oświęcimia, przez Janów Miejski jednostki Armii Czerwonej. II wojna światowa właściwie prawie nie naruszyła zabudowy miejskiej Mysłowic.

Powojenne władze miasta rozpoczęły „rozliczanie” mieszkańców z przydzielonych im przez okupantów grup tzw. niemieckiej listy narodowościowej. Jak podają autorzy wydawnictwa „Mysłowice. Zarys rozwoju miasta”, spośród pozostałych w roku 1945 mieszkańców Mysłowic wpisanych na wspomnianą listę, w prawie 96% przyznano, po złożeniu odpowiedniej deklaracji, obywatelstwo polskie. Wysiedlono jednocześnie ponad 400 pozostałych zdeklarowanych Niemców.

Od 1951 roku Mysłowice stały się siedzibą powiatu. W 1961 roku władze miasta zapoczątkowały tradycję obchodów „Dni Mysłowic”. Do przygotowania ich pierwszej edycji przyczyniło się powstałe właśnie Towarzystwo Przyjaciół Mysłowic. Jedną z imprez towarzyszących tym obchodom był wieczór autorski piewcy Śląska Gustawa Morcinka.

W styczniu 1977 roku przyłączono do miasta tereny Imielina, Chełmu Śląskiego oraz Kopciowic o obszarze 51,39 km2, które według stanu z końca 1976 roku liczyły 12 917 mieszkańców. W 1995 roku ponownie utworzono gminę Chełm Śląski i gminę miejską Imielin, przez co usamodzielnione dawniejsze dzielnice Mysłowic wyłączono z terenów tego miasta.